ભારતમાં આંતરધર્મીય લગ્ન: વિશેષ લગ્ન અધિનિયમની મૂળ બાબતો

આજે ઘણા પરિવારો ધર્મ કે જ્ઞાતિ કરતાં ચારિત્ર્ય, મૂલ્યો અને શિક્ષણને વધુ મહત્ત્વ આપે છે. જ્યારે જુદા જુદા ધર્મની બે વ્યક્તિઓ લગ્ન કરવાનું નક્કી કરે છે, ત્યારે ભારતીય કાયદો તેમને સ્પષ્ટ નાગરિક માર્ગ આપે છે: વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ, 1954 (Special Marriage Act, 1954).

આ માર્ગદર્શિકા સામાન્ય પ્રક્રિયા સમજાવે છે. નિયમો અને પ્રથા રાજ્ય અને જિલ્લા પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે, તેથી સ્થાનિક લગ્ન અધિકારી પાસેથી ખાતરી કરો અને તમારી પરિસ્થિતિ માટે કાનૂની સલાહ લો.

અધિનિયમ હેઠળ કોણ લગ્ન કરી શકે

વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ ભારતમાં કોઈ પણ બે વ્યક્તિઓને લાગુ પડે છે, તેમનો ધર્મ ગમે તે હોય, અને કોઈએ ધર્મપરિવર્તન કરવાની જરૂર નથી. મુખ્ય શરતો આ છે:

• બેમાંથી કોઈનાં જીવનસાથી હયાત ન હોય;
• બંને માન્ય સંમતિ આપવા સક્ષમ હોય;
• પુરુષની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 21 અને સ્ત્રીની ઓછામાં ઓછી 18 વર્ષ હોય;
• બંને અધિનિયમમાં દર્શાવેલા પ્રતિબંધિત સંબંધોની કક્ષામાં ન આવતાં હોય.

પ્રક્રિયા, પગલું-દર-પગલું

1. નોટિસ આપો. યુગલ એ જિલ્લાના લગ્ન અધિકારી (Marriage Officer)ને ઇચ્છિત લગ્નની લેખિત નોટિસ આપે છે, જ્યાં નોટિસની તરત પહેલાં બેમાંથી ઓછામાં ઓછી એક વ્યક્તિ ઓછામાં ઓછા 30 દિવસથી રહેતી હોય.
2. 30 દિવસ માટે જાહેર નોટિસ. લગ્ન અધિકારી નોટિસ પ્રદર્શિત કરે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઈ પણ વ્યક્તિ અધિનિયમમાં દર્શાવેલાં કાનૂની કારણોસર વાંધો ઉઠાવી શકે છે.
3. લગ્ન સંપન્ન થવું. 30 દિવસ પછી, જો કોઈ માન્ય વાંધો ન હોય, તો લગ્ન અધિકારીની કચેરીમાં, અથવા વાજબી અંતરની અંદરના બીજા કોઈ સ્થળે, ત્રણ સાક્ષીઓની હાજરીમાં લગ્ન સંપન્ન થાય છે.
4. પ્રમાણપત્ર. લગ્ન અધિકારી લગ્ન પ્રમાણપત્ર પુસ્તક (Marriage Certificate Book)માં લગ્નની નોંધ કરે છે, જેના પર યુગલ અને સાક્ષીઓ સહી કરે છે. આ પ્રમાણપત્ર લગ્નનો નિર્ણાયક પુરાવો છે.

તૈયાર રાખવાના દસ્તાવેજો

કચેરીઓ સામાન્ય રીતે આ માંગે છે:

• બંને વ્યક્તિઓની ઉંમર અને ઓળખનો પુરાવો;
• જિલ્લામાં રહેઠાણનો પુરાવો;
• પાસપોર્ટ સાઇઝના ફોટોગ્રાફ;
• ત્રણેય સાક્ષીઓનો ઓળખનો પુરાવો;
• છૂટાછેડા લીધેલી વ્યક્તિ માટે છૂટાછેડાનું હુકમનામું, અને વિધવા કે વિધુર વ્યક્તિ માટે જીવનસાથીનું મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર.

અરજી કરતાં પહેલાં સ્થાનિક લગ્ન અધિકારી પાસેથી તેમની ચોક્કસ યાદી માંગો.

પરિવારો સાથે વાતચીત

કાયદો ઘણી વાર સરળ ભાગ હોય છે. પરિવારોને સમય જોઈતો હોય, અને વાતચીત ખુલ્લી અને વહેલી હોય ત્યારે સૌથી સારી રીતે થાય છે:

• દરેક પરિવાર કયા તહેવારો, રીતરિવાજો અને વિધિઓ જાળવવા ઇચ્છે છે તે વિશે વાત કરો.
• બાળકોનો ઉછેર કેવી રીતે થશે અને તેઓ કઈ પરંપરાઓ શીખશે તેની ચર્ચા કરો.
• નોંધણી અને દરેક પરિવાર જે વિધિઓને મહત્ત્વ આપે છે તે બંને કરવાનો વિચાર કરો.
• માતા-પિતાને એકબીજાને મળવા અને ઓળખવા માટે સમય આપો.

અમારા પરિવારોની પહેલી મુલાકાત માટેના પ્રશ્નો આ વાતચીતને ગોઠવવામાં મદદ કરી શકે છે.

રાજ્યના કાયદાઓ વિશે એક વાત

કેટલાંક રાજ્યોમાં ધર્મપરિવર્તન અંગેના કાયદા છે, જે ધર્મપરિવર્તન કરવાનું પસંદ કરતાં આંતરધર્મીય યુગલોને અસર કરી શકે છે. વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ નોંધણી માટે ધર્મપરિવર્તન જરૂરી નથી. તમારા રાજ્યના કાયદાઓ વિશે કાનૂની સલાહ લો.